1. Najpierw wyklucz złamanie: reguły Ottawa dla kolana
Przy świeżym urazie kolana (do ok. 7 dni) RTG jest wskazane, gdy spełnione jest którekolwiek kryterium: wiek ≥ 55 lat, tkliwość głowy strzałki, izolowana tkliwość rzepki, brak możliwości zgięcia do 90°, niezdolność do obciążenia i zrobienia 4 kroków (bezpośrednio po urazie i w gabinecie). Reguła jest bardzo czuła (metaanalizy ok. 98%), więc wynik ujemny praktycznie wyklucza złamanie, ale nie mówi nic o więzadłach ani łąkotkach. Źródło: NSW Health — Ottawa knee rules.
2. Obserwacja i wysięk
- Obrzęk w ciągu kilku godzin po urazie (krwiak w stawie) częściej towarzyszy uszkodzeniu ACL, złamaniu lub uszkodzeniu obwodowemu łąkotki; powolny obrzęk następnego dnia sugeruje uszkodzenie łąkotki lub podrażnienie.
- Test „stroke” (ballottement/ milking): pacjent leży, wyprostowana noga. Przesuń płyn z przyśrodkowej strony w górę i przez rzepkę „wygładzając” zagłębienie, potem pogładź stronę boczną: falowanie wypełniające zagłębienie = wysięk. Zapisz stopień (ślad, 1+, 2+, 3+).
- Balotowanie rzepki (tańczenie rzepki) — przy większym wysięku; w małych ilościach zawodne.
3. Zakres ruchu
Zmierz bierny i czynny wyprost oraz zgięcie goniometrem, porównując do drugiej strony. „Kółko” blokujące (brak pełnego wyprostu z twardym oporem końcowym) sugeruje mechaniczną przeszkodę — np. przemieszczoną łąkotkę „w uchwycie kubła” lub luźne ciało. Brak wyprostu z miękkim oporem i obrzękiem to zwykle wysięk lub obrona mięśniowa. Utrata wyprostu po urazie ACL i po operacji ma kluczowe znaczenie dla dalszego przebiegu rehabilitacji.
4. Testy więzadła krzyżowego przedniego (ACL)
| Test | Wykonanie | Wynik dodatni | Uwagi (orientacyjna trafność) |
|---|---|---|---|
| Lachman | Leżenie na plecach, kolano zgięte ok. 20–30°, jedna ręka stabilizuje udo, druga pociąga piszczel do przodu. | Nadmierne przesunięcie do przodu w porównaniu ze stroną zdrową, miękki lub brak oporu końcowego. | Czułość ok. 85%, swoistość ok. 94%. Najlepszy test do rozpoznania ostrego i przewlekłego uszkodzenia. |
| Szuflada przednia | Kolano zgięte 90°, stopa stabilizowana, pociągnięcie piszczeli do przodu. | Przesunięcie i miękki opór końcowy. | W ostrym urazie mniej czuła (obrona mięśniowa, wysięk, ograniczone zgięcie); lepsza w przewlekłym. |
| Pivot shift | Wyprost kolana, rotacja wewnętrzna i koślawienie, następnie zginanie: przeskok piszczeli w ok. 20–40° zgięcia. | Widoczny/wyczuwalny „przeskok” (subluksacja i repozycja). | Swoistość ok. 98%, czułość u osoby przytomnej niska (ok. 25%) — wynik dodatni bardzo mocno wspiera rozpoznanie, ujemny nie wyklucza. |
Cała bateria ma sens w kontekście: mechanizm (skręt z fiksacją stopy, lądowanie), „strzał”, szybki obrzęk, uczucie „uciekania” kolana. Przy dodatnich testach i podejrzeniu zerwania konieczna jest diagnostyka obrazowa (MR) oraz decyzja o leczeniu z ortopedą. Zobacz: rehabilitacja po ACL.
5. Testy łąkotek
- Tkliwość szpary stawowej — palpacja przyśrodkowej i bocznej szpary przy kolanie zgiętym ~90°. Prosta i dość swoista (ok. 80–90%), ale dodatnia także przy chorobie zwyrodnieniowej.
- McMurray — kolano maksymalnie zgięte, rotacja zewnętrzna (łąkotka przyśrodkowa) lub wewnętrzna (boczna) z koślawieniem/szpotawieniem i powolnym wyprostem. Dodatni: ból w szparze i/lub wyczuwalne kliknięcie, przeskok. Swoistość ok. 80–90%, czułość umiarkowana.
- Thessaly — pacjent stoi na jednej nodze (asekuracja), kolano zgięte ok. 20°, skręt tułowia i kończyny w obie strony 3 razy. Dodatni: ból w szparze, uczucie blokowania. Czułość wyższa niż McMurray, ale swoistość niska; w części badań wyniki bywają gorsze niż pierwotnie raportowano.
- Apley (kompresja–dystrakcja) — mało dokładny, dziś rzadko podstawowy.
Najlepszy „klaster” łąkotkowy
Największą wartość ma połączenie: wywiad (skręt, blokowanie, ból przy przysiadzie i rotacji), wysięk / ograniczenie wyprostu, tkliwość szpary oraz McMurray i Thessaly. Im więcej elementów zgodnych, tym większe prawdopodobieństwo uszkodzenia; brak kilku z nich obniża je, ale nie wyklucza. U osób po 40. r.ż. zmiany łąkotki w MR bywają też bezobjawowe — patrz łąkotka: rehabilitacja.
6. Więzadła poboczne i tylne
- Valgus stress (MCL): kolano wyprostowane i zgięte ~20–30°; luz w wyproście sugeruje uszkodzenie złożone. Ból bez luzu = najczęściej stopień I. Więcej o MCL.
- Varus stress (LCL): jak wyżej, ale w kierunku szpotawym; luz w wyproście wymaga oceny kompleksu tylno-bocznego.
- Szuflada tylna / posterior sag (PCL): kolano zgięte 90°, obserwacja „zapadnięcia” piszczeli w tył i test szuflady tylnej; uraz PCL często towarzyszy urazom złożonym.
Zawsze porównuj ze stroną zdrową i zapisz ból, wielkość luzu i jakość oporu końcowego.
7. Testy funkcjonalne i siła
Po ustąpieniu ostrej fazy oceń siłę prostowników i zginaczy (dynamometr, nie tylko skala MMT), przysiad jednonóż, schodzenie ze stopnia, oraz w późnym etapie hop testy (skok jednonóż, potrójny, crossover, 6 m na czas). Symetrię ≥ 90% (LSI) traktuj jako jedno z kryteriów, nie jedyne. Zobacz kalkulator LSI i testy powrotu do sportu po ACL.
Kiedy pilnie do lekarza
Deformacja kolana, niemożność obciążenia po urazie, zimna, blada lub zdrętwiała stopa, szybki narastający obrzęk z bólem, gorączka ze spuchniętym, gorącym kolanem, brak wyprostu po urazie („zablokowane”) → pilna ocena ortopedyczna.
Gdzie się zbadać
Kolano badam w gabinecie w Dąbrowie Tarnowskiej (ul. Oleśnicka 3), także po ACL i przed powrotem do sportu: fizjoterapia kolana, testy powrotu do sportu. Zobacz też przegląd testów klinicznych.
Bezpłatne narzędzie: Dziennik bólu i ćwiczeń (z wykresem)
Zapisuj ból (0–10) i ćwiczenia raz dziennie. Po kilku dniach zobaczysz trend — i konkretne dane do rozmowy na wizycie. Otwórz →
Najczęstsze pytania
Który test najlepiej wykrywa zerwanie ACL?
Test Lachmana ma najlepszą równowagę czułości i swoistości (w przeglądach ok. 85% i 94%). Pivot shift jest bardzo swoisty (ok. 98%), ale mało czuły u osoby przytomnej z obroną mięśniową. Najlepiej łączyć go z wywiadem i badaniem obrazowym.
Czy testy łąkotki są wiarygodne?
Umiarkowanie. McMurray i tkliwość szpary stawowej są raczej swoiste (ok. 80–90%), Thessaly ma wyższą czułość, ale żaden z testów nie wyklucza ani nie potwierdza uszkodzenia łąkotki samodzielnie. Decyduje cały obraz kliniczny, także blokowanie i wysięk.
Czy po urazie kolana zawsze potrzebny jest rezonans?
Nie zawsze. Najpierw zastosuj reguły Ottawa (czy potrzebne RTG w kierunku złamania), potem badanie kliniczne. MR zlecany jest przy podejrzeniu zerwania więzadła, blokowaniu stawu lub braku poprawy.
